Coğrafi Yapı

 
MUŞ'UN COĞRAFİ YAPISI
 
İlimiz  Doğu Anadolu Bölgesindedir. 39 29’  ve 38 29’   kuzey enlemleriyle 41 06’  ve 41 47’  doğu  boylamlarının arasındadır. Yüzölçümü 8196 km2’dır. Türkiye yüzölçümünün yüzde 1,1’ini  kaplar.
 
Muş, doğudan  Ağrının Patnos ve Tutak, Bitlis’in Ahlat ve Adilcevaz, kuzeyden Erzurum’un  Karayazı, Hınıs, Tekman, Karaçoban, batıdan Bingöl’ün Karlıova ve Solhan,  güneyden ise Diyarbakır’ın Kulp, Siirt’in Sason ve Bitlis’in Güroymak ve Mutki  ilçeleri ile çevrilidir.
 
Muş Güney  Doğu Toros Dağlarının uzantısı olan Haçreş dağlarının önemli zirvelerinden  Kurtik Dağının kuzeye bakan yamaçlarında, Çar ve Karni derelerinin aktıkları  vadiler arasında kuruludur.
 
 
 
 
YERYÜZÜ  ŞEKİLLERİ 
 
Muş  yüksek ve dağlı bir yörededir. İl alanının yüzde 34,9’nü kaplayan dağlar, Güney  Doğu Torosların uzantılarıdır. Bu dağlar, Alp-Himalaya kıvrım  sistemiyle birlikte oluşmuş genç dağlardır. Rakım, genellikle 1250 metrenin  üzerindedir. Genç ve verimli alüvyonlarla örtülü  ovalar,  il yüzölçümünün yüzde 27.2’sini  kaplar. Murat vadisi il topraklarını doğu-batı doğrultusunda parçalamıştır.  Genellikle 1500-1700 m  rakımlı platolar il alanının yüzde 37.9’nu kaplar.
 
DAĞLAR
 
Güneydoğu  Toros Dağları’nın uzantıları Muş il alanını çevreler. Eskiden gür ormanlarla  örtülü olan bu genç dağlar, zamanla çıplaklaşmıştır. Muş ilinin başlıca önemli  dağları Akdoğan (Hamurpet), Şerafettin, Bilican, Bingöl, Haçreş (Karaçavuş,  Çavuş), Otluk ve  Yakupağa dağlarıdır.
 
Akdoğan (Hamurpet) Dağı:  Muş’un kuzeyinde  yer alır. Doğrultusu kuzeydoğu-güneybatıdır. Bu doğrultudaki uzunluğu yaklaşık 30 km, genişliği ise  kuzey–güney doğrultuda 10 km’dır. En yüksek zirvesinin rakımı 2879 m’dir.  Muş’un önemli göllerinden olan Akdoğan (Hamurpet) Gölü bu dağın üzerindedir.
 
Şerafettin Dağları: Muş il alanının batısını  engebelendirir. Büyük bölümü Bingöl ilinde kalan bu dağlar, doğu-batı  doğrultulu çok yüksek ve düzenli bir sırt görünümündedir.
 
Bilican Dağları: Bulanık ve Liz Ovaları arasında  yer alır. Doğrultusu kuzeybatı-güneydoğudur. Haçlı (Kazan, Bulanık) Gölünün  kuzeybatısında balıksırtı biçiminde uzanan bu dağlar daha sonra düzenli bir  biçim alır. Rakım güneye inildikçe artar.  Bilican Dağları, Bulanık ilçesine doğru düzenli biçimde alçalarak uzanır.  Burada Laris Tepesini oluşturduktan sonra birden kesilir. Bilican Dağlarının en yüksek  zirvesi 2950 m.  Rakımlı, Bilican Tepe (Ziyaret Tepe, Vangesor Tepesi) dir.  Diğer önemli zirveleri Avni Kalesi Tepesi (2754 m), Şeyhtokum (2300 m), Karaburun (2500 m) ve Hasan  Tepeleridir. 
 
Bingöl Dağları: Muş il alanının kuzey batısında  yer alır. Bu dağların büyük bölümü Erzurum ilinde kalır. Doğu-batı  doğrultusunda uzanan Bingöl dağları Muş il alanını engebelendirir.
 
Otluk Dağları: İl alanının ikiye ayırırcasına  kuzey batı güneydoğu doğrultusunda uzanır. Rakım genellikle 2000 m dolayındadır. En  yüksek zirvesi ise 2155 m  yüksekliğindedir.
 
Haçreş (Karaçavuş, Çavuş) Dağları: Muş  ilçe merkezinin güney-batısında kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanır. Muş  şehri bu dağların önemli zirvelerinden olan Kurtik Dağı (2645 m)’nın kuzeye bakan  yamaçlarında kurulmuştur.
 
Yakupağa Dağları: Muş il alanının güneydoğusunda  uzanır. Doğrultusu doğu-batıdır. Muş-Van illeri arasında tabii bir sınır  oluşturacak biçimde uzanan bu dağların önemli bölümü Van’dadır.
 
PLATOLAR
 
Platolar il alanının 37,9’nü oluşturur. İl alanının  kuzey ve kuzeybatısında yer alan bu platolar Murat vadisinin tavanı ile bu  dağların zirveleri arasında sıralanır. Az dalgalı ve kalın bir toprak tabakası  ile örtülüdürler. Bol sulu ve otludurlar. Bu nedenle Muş tarımının en gelişmiş  dalı hayvancılıktır.   
 
VADİLER  VE OVALAR
 
Muş  ilindeki vadiler Murat Irmağı ve kollarınca açılmıştır. Bu vadilerin en  önemlisi Murat Vadisidir. Muş il alanının yüzde 27,2’sini ovalar oluşturur. En  önemlisi Muş, Bulanık, Malazgirt ve Liz Ovalarıdır.
 
Murat Vadisi: İl alanının kuzey batısında başlar.  Başlangıçta kuzey güney doğrultulu derin bir boğaz biçiminde olan vadi sonra  batıya döner. Bulanık ovasına girer. Vadi tavanı Muş ovasında genişler. Ovanın  çıkışında yeniden derinleşir. Murat Vadisi Ulukaya Köyünün güneyinde il  sınırlarının dışına çıkar. 
 
Muş Ovası:  Türkiye’nin en  büyük ovalarından biridir. Alanı yaklaşık 1650 km2’dır. Uzunluğu 80 km, genişliği ise 30 km’  yi bulur. Basamaklı bir yapı gösterir.   Ovanın güneyini Haçreş Dağları çevirir. Kuzeyde ise Şerafettin Dağları  ve bu sıranın uzantıları vardır. Muş ovasının doğu ucunda Nemrut Dağı yer alır.  Batı ucunda ise dağlık alanlar vardır. Muş ovası 3. Jeolojik zamanın miyosen  dönemi ortalarına kadar bir birikinti iken yer kabuğu hareketleri sonucu bir  çöküntü alanına dönüşmüştür. Bu alan sonraki jeolojik dönemlerde yeni  alüvyonlarla da örtülerek verimli bir alan durumuna gelmiştir.
 
Bulanık Ovası : İlin doğusundadır. Yüzölçümü 525,2  km2’dır. Bu ova Murat ırmağı boyunca uzanan ince bir şerit görünümündedir.  Genişliği ancak birkaç km. olan ovanın uzunluğu yaklaşık 20 km. kadardır. Bulanık  ovasında genellikle tahıl ve bol miktarda koyun ve sığır yetiştirilmektedir.
 
Liz Ovası : Bilican Dağlarının güneyinden  başlar Murat Irmağına kadar uzanır. Yüzölçümü 160 km2’dır. Dalgalı bir yapı  gösterir. Rakım Murat Irmağına doğru artar. Geniş kesimi mera olan Liz Ovasında  tahıl, koyun ve sığır yetiştirilir.
 
Malazgirt Ovası: Muş il alanının doğusunda yer  alır. Yüzölçümü yaklaşık 450 km2’dir. Murat ırmağı ovanının kuzeybatısında  geçer. Malazgirt ovası güneyde Süphan Dağı ve uzantıları ile Van Gölünden  ayrılır. Yer yer bu dağlardan inen akarsularca yarılmış olan ova geniş bir  bozkır görünümündedir.
 
AKARSULAR
 
Muş il  alanı Fırat Havzası içindedir. İl topraklarını sulayan önemli akarsular Murat  ile onun kolu olan Karasu’dur.
 
Murat Irmağı: Van Gölünün kuzeyindeki Aladağ’dan  doğar. Uzunluğu 600 km  kadardır. Muş il sınırlarına kuzey doğudan girer.  Kuzey-güney doğrultusunda bir süre akan ırmak  bu sırada birkaç küçük dereyle ve doğuda da Karakaya Deresiyle birleşir. Debisi  200–300 m3’tür. Debi ırmağın kabardığı zamanlarda 2500 m3 bulur. Suyun  azaldığı zamanlarda ise 50–70 m3 kadar düşer. Murat ırmağını besleyen diğer  akarsular şunlardır: Badişah, Şehit, Heftreng, Körsuyu, Liz, Köşker dere ve  çaylarıdır.
 
Karasu: Güroymak’dan doğar. Muş il sınırlarına  güneyde girer. Uzunluğu 68 km  kadardır. Kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda akar. Başlıca kolları Daralı ovadan  kaynağını alan 27 km  uzunluğundaki Abdulbahar, Kazana Tepesinden doğan 35 km uzunluğundaki Kelereş ile Çar ve Karni’dir. Muş il  sınırları içindeki diğer önemli akarsular şunlardır: Aynı adlı dağdan doğan  Çiçekveren Deresi (13 km),  Aktuzladan doğan Heronek suyu (24   km), Bilican dağından kaynağını alan Liz Suyu (32 km), Kımsoradan doğan  Çılbuhur deresi (27 km)  ve Hamurpet Dağından kaynağını alan Memanlı suyudur ( 24 km).
 
GÖLLER
 
Muş ili  sınırları içinde kalan başlıca göller: Haçlı (Bulanık), Hamurpet (Akdogan),  Küçük Hamurpet, Gaz (Kaz) gölleridir.
 
Haçlı (Bulanık) Gölü: İlin güneydoğusunda Bulanık  ilçesinin güneyindedir. Göl adını güneyindeki Haçlı Köyünden almıştır. Göl  Bulanık adını ise suyun genellikle bulanık oluşundan almıştır. Bir lav seti  gölüdür. Haçlı gölü de kuzeyindeki Kızkopan volkanının yükselmesi ile  oluşmuştur. Yüzölçümü 10 km2 kadardır. Gölde derinlik 7 m. aşmaz. Haçlı Gölü  güneybatıdan akan Şeyhtokum Deresi ile birkaç kaynaktan beslenir. Gölün su  düzeyi bütün yıl boyunca hemen, hemen aynı kalır.  Kışın donduğunda göl sathında  yürünebilmektedir. Gölde alabalık ve aynalısazan bulunmaktadır.
 
Büyük Hamurpet Gölü: Varto ilçesinin kuzeybatısında Hamurpet dağlarının  batısında yer alır. 2149 Rakımda ve 21 metre derinliğindedir. Yüzölçümü 1088  km2’dır. Gölün her tarafı dik kayalarla çevrilidir. Derinliği küçük göle  nazaran daha az olduğundan yeşil renktedir. Kaynak ve kar suları ile beslenir.  Kış aylarında donar, su seviyesi tüm yıl boyunca pek değişmez. Gölde bol  miktarda aynalısazan balığı ile ördek, kaz, turna ve kunduz da bulunmaktadır.  Gölün bulunduğu alan volkanik özellikler taşımaktadır. Fazla olan suyu  yakınından geçen İskender çayına boşaltır.
 
Küçük Hamurpet Gölü: Büyük Hamurpet gölünün yaklaşık 300 m kadar güneyinde ve 2173  rakımda küçük dairesel bir yapısı vardır. Gölün alanı 149 km2 dir. 47 metre derinlikte  olduğundan mavi bir görünüme sahiptir. Dipten Büyük Hamurpet’e akıntısı  bulunmaktadır. 
 
Gaz (Kaz) Gölü: Malazgirt ilçesine bağlı Aktuzla  Bucağının yakınlarındaki bu göl Karstik bir göldür. Gölün suyu tuzlu ve acıdır.  Derinliği azdır. Kenarları sazlıktır. Bu nedenle ilkbaharda burası göçmen  kuşların akınına uğrar. Kaz, ördek, su tavuğu en çok rastlanılan hayvan  türleridir.

Avrupa Birliği Bakanlığı   Türkiye Ulusal Ajansı   Eurodesk   Merkezi Finans ve İhale Birimi   Avrupa Gençlik PortalıYerelde AB   Avrupa Komisyonu   Europass   Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu   SODES

Türkçe|English